"Mijn ziel is onrustig in mij" (mijn ziel?)


U herkent wellicht de woorden uit Psalm 42: ‘Wat ben je bedroefd, mijn ziel, en onrustig in mij.’ (vers 12). Het zijn woorden die als een refrein generaties gelovigen begeleiden als het leven moeilijk is. Want juist dan zoeken wij God, ‘smacht mijn ziel naar u, o God’ als een hijgend hert, of een moede hinde. De kern van mijn mens-zijn wordt aangesproken als het leven mij voor grote vragen stelt. Het raakt ons in de ziel als ons leven wordt bedreigd.

Het woord ‘ziel’ spreekt direct tot onze verbeelding. Het is mijn nog nooit gebeurd dat iemand mij vroeg: ‘we zingen dat nu wel, maar wat bedoelen we eigenlijk, met ‘ziel’? Het woord raakt aan wie wij ten diepste zijn. Dat is direct duidelijk. Voor de meeste moderne mensen verwijst het naar het onbenoembare innerlijk leven dat niet in materie is uit te drukken. Tenzij u een aanhanger bent van de breinwetenschappers voor wie het gehele leven te reduceren valt tot grijze massa. Als psalm 42 spreekt van mijn ziel die bedroefd is en ‘onrustig in mij’, dan gaat het daar in ieder geval niet over.

Het woord ‘ziel’ komt in deze psalm maar liefst zes maal voor. (En vers 12 wordt nog eens herhaald in Psalm 43, vers 5!) In de Hebreeuwse grondtekst gaat het om het woord ‘nefesj’. Letterlijk vertaald betekent dat ‘adem’, of ‘levensadem’, maar ook wel een ‘keel’ die dorst of hongert. De Griekse wijzen die in de eerste eeuw vóór Christus de Hebreeuwse bijbel vertaalden kozen als vertaling van ‘nefesj’ vrij consequent het Griekse woord ‘psychè’. En zoals dat gaat met vertalen verlies je haast altijd iets van de oorspronkelijke betekenis. Het mooie beeld van de levensadem, zoals God die in Genesis de eerste mens inblaast en hem zo tot leven wekt ‘in den beginne’, gaat in het Grieks verloren. (zie NBV Gen. 2,7: ‘levensadem’ is hier de vertaling van ‘nefesj’, ook Gen. 1,24 letterlijk: de ‘nefesj’ van de levenden.)

Er is sinds de dagen van het Oude Testament veel nagedacht over het woord ‘ziel’, en over ‘de psyche’ van de mens in de Griekse betekenis van het woord. Is dat ‘een ding’ in ons? Hoe verhoudt zich de ziel tot het lichaam? Is de ziel onsterfelijk? En meer recent: is de ziel meetbaar en aan te wijzen? De Griekse filosofen deden er uitspraken over, veel kerkvaders schreven erover, en nog steeds zijn deze vragen voer ook voor moderne filosofen, dichters en theologen. In de herfst van 2015 zullen we rond de Duinzichtkerk dieper op deze vragen ingaan, o.a. in een nieuwe serie huiskamerbijeenkomsten.

Hoe je de vragen over de ziel ook beantwoorden wilt, en welke beelden je daarvoor ook gebruikt, altijd gaat het om wat wij ervaren als de kern van ons mens-zijn: onze levensadem, ons innerlijk, meer dan ons lichaam alleen. In Psalm 42 schrijft de psalmist over de ziel die onrustig is en smacht naar God. Het treft mij altijd weer hoe zuiver de woorden van deze Psalm mensen raken in groot verdriet. Het is een Psalm die vaak gezongen wordt tijdens rouwdiensten. De leegte die je voelt, vertaalt zich als smachten van de ziel, als een pijnlijke  innerlijke leegte die erom vraagt gevuld te worden. ‘Mijn ziel dorst naar God, naar de levende God’ (vers 3). En dat smachten en dorsten herkennen we, raakt onze menselijke ervaring, ongeacht hoe we academisch of kritisch denken over ‘de ziel’. Je kunt als een ‘ik’ meezingen met de dichter, als iemand die naast je staat, en weet wat je ziel ‘bedroeft’. Als een hert dat smacht naar water.

En dan zijn de woorden en beelden van Psalm 42 als balsem voor de bedroefde en onrustige ziel. In alle voorzichtigheid eindigt de psalm met de belofte van toekomst. Misschien nog niet nu en vandaag, maar toch ooit: ‘Vestig je hoop op God, eens zal ik hem weer loven, mijn God die mij ziet en redt.’

ds. Corrie van Duinen

Herfst 2015 besteden wij in de gemeente ruim aandacht aan het denken over 'de ziel'.
Wie vast verder wil lezen over dit onderwerp:

“Lila” van Marilynne Robinson is een roman waarover we in de herfst zullen doorpraten in een ‘ronde tafelgesprek’. Het boek verscheen eind 2014 en in vertaling dit jaar. Mooi ‘leesvoer’ voor de vakantieperiode!

Zeer toegankelijk rond het thema ‘de ziel’ is het boek van Bert Keizer uit 2012: “Waar blijft de ziel?” Keizer gaat met de hem eigen humor en nuchterheid het gesprek aan met breinwetenschappers als Dick Swaab en Victor Lamme.

Wie meer studieus met het onderwerp bezig wil zijn kan terecht bij de filosofen Renée van Riessen in haar boek “De ziel opnieuw” (Oratio, 2013), en bij Gerard Visser met “Niets cadeau. Een filosofisch essay over de ziel” (2009).

Bloemen illustratie
Illustratie

Kerkdiensten

Agenda

Actueel

Over ons

Kerkblad 'Onderweg'

Doen

Contact




RSS Feed

powered by Mahieu